“หากป่าชายเลนหนึ่งผืนหายไป เราสูญเสียเพียงพื้นที่สีเขียวหรือไม่?”
Beach Lover ชวนอ่าน ชวนทำความเข้าใจว่าทะเลสูงขึ้นไม่ได้กัดเซาะแค่ชายฝั่ง แต่กำลังกัดกิน “มูลค่าที่ธรรมชาติสร้างให้เรา” ไปกับบทความวิจัยเรื่อง “Sea-level rise drives unequal erosion of global ecosystem service value“
คำตอบจากคำถามเปิดเรื่องคือ “ไม่ใช่” เพราะพื้นที่นั้นอาจเคยช่วยลดแรงคลื่น กักเก็บคาร์บอน เป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำ ดักตะกอน สนับสนุนการประมง และสร้างรายได้จากการท่องเที่ยว บริการเหล่านี้เกิดขึ้นทุกวัน แม้ธรรมชาติจะไม่เคยส่งใบแจ้งหนี้มาให้เรา เมื่อระดับน้ำทะเลสูงขึ้น สิ่งที่กำลังหายไปจึงไม่ใช่แค่ “พื้นที่บนแผนที่” แต่รวมถึงประโยชน์จำนวนมากที่มนุษย์ได้รับจากระบบนิเวศ หรือที่เรียกว่า ecosystem services

งานวิจัยเรื่อง Sea-level rise drives unequal erosion of global ecosystem service value ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร PNAS Nexus เมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายน 2569 พยายามตอบคำถามสำคัญว่า หากระดับน้ำทะเลสูงขึ้นไปจนถึงปลายศตวรรษ โลกจะสูญเสียมูลค่าจากบริการของระบบนิเวศมากเพียงใด และประเทศใดจะเป็นผู้รับภาระมากที่สุด คำตอบของงานนี้มีสองส่วน ส่วนแรกคือความสูญเสียมีขนาดใหญ่มาก ส่วนที่สองอาจสำคัญยิ่งกว่าคือความสูญเสียนั้นไม่ได้กระจายอย่างเท่าเทียมกัน
“มูลค่าระบบนิเวศ” ไม่ได้แปลว่าธรรมชาติมีไว้ขาย
Ecosystem Service Value หรือ ESV คือความพยายามประเมินประโยชน์ที่มนุษย์ได้รับจากระบบนิเวศให้อยู่ในหน่วยที่สามารถเปรียบเทียบกันได้ งานวิจัยนี้แบ่งบริการของระบบนิเวศออกเป็นสี่กลุ่มใหญ่ ได้แก่
- Provisioning services เช่น อาหาร น้ำ วัตถุดิบ และทรัพยากรชีวภาพ
- Regulating services เช่น การลดความรุนแรงของคลื่นและน้ำท่วม การควบคุมการกัดเซาะ การกักเก็บคาร์บอน และการปรับปรุงคุณภาพน้ำ
- Habitat services เช่น การเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำและแหล่งรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ
- Cultural services เช่น การท่องเที่ยว นันทนาการ ความสวยงาม การเรียนรู้ และคุณค่าทางวัฒนธรรม
การตีมูลค่าเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าป่าชายเลน หาดทราย หรือพื้นที่ชุ่มน้ำควรถูกซื้อขายเป็นสินค้า แต่เป็นวิธีทำให้ประโยชน์ที่เคยมองไม่เห็นปรากฏอยู่ในกระบวนการตัดสินใจ หากมูลค่าของถนน อาคาร และเขื่อนถูกใส่ไว้ในตารางงบประมาณ แต่คุณค่าของป่าชายเลนหรือชายหาดกลับถูกนับเป็นศูนย์ การตัดสินใจย่อมเอนเอียงไปสู่สิ่งที่มีราคาอยู่แล้ว

นักวิจัยคำนวณอย่างไร
งานวิจัยนำข้อมูลสี่กลุ่มมาซ้อนกัน ได้แก่ แผนที่การใช้ประโยชน์ที่ดินระดับโลก ข้อมูลมูลค่าบริการของระบบนิเวศ การคาดการณ์ระดับน้ำทะเลจาก IPCC AR6 และแนวโน้มรายได้ภายใต้ Shared Socioeconomic Pathways หรือ SSPs จากนั้นจึงประเมินว่า ระหว่างปี 2030–2100 พื้นที่ระบบนิเวศประเภทใดมีโอกาสได้รับผลจากน้ำทะเลที่สูงขึ้น และบริการของระบบนิเวศในพื้นที่เหล่านั้นคิดเป็นมูลค่าเท่าใด
การวิเคราะห์ครอบคลุมระบบนิเวศและการใช้ที่ดินหลายประเภท เช่น ป่าไม้ ทุ่งหญ้า พื้นที่ชุ่มน้ำ พื้นที่เกษตร พื้นที่เมือง และพื้นที่เปิดโล่ง ครอบคลุม 181 ประเทศ โดยผลหลักที่ปรับตามแนวโน้มรายได้ใช้ข้อมูลครบถ้วนสำหรับ 171 ประเทศ กล่าวอย่างง่ายที่สุด แบบจำลองทำงานตามลำดับดังนี้
ระดับน้ำทะเลสูงขึ้น → พื้นที่บางส่วนได้รับผลกระทบ → บริการจากพื้นที่นั้นลดลง → ความสูญเสียถูกแจกแจงตามระบบนิเวศและประเทศ

ที่มา: Hu et al. (2026)
โลกอาจสูญเสียบริการจากธรรมชาติปีละหลายแสนล้านดอลลาร์
นักวิจัยประเมินว่า ในปี 2024 ระบบนิเวศที่นำมาคำนวณสร้างมูลค่าบริการรวมประมาณ 62.23 ล้านล้านดอลลาร์สากลต่อปี เมื่อถึงปี 2100 ความสูญเสียจากระดับน้ำทะเลสูงขึ้นอาจอยู่ระหว่างประมาณ 130,000–339,000 ล้านดอลลาร์สากลต่อปี ขึ้นอยู่กับแต่ละพื้นที่และการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมในแต่ละ SSP ซึ่งคำว่าต่อปีนั้นมีความสำคัญ เพราะตัวเลขนี้ไม่ใช่มูลค่าที่สูญเสียเพียงครั้งเดียว แต่หมายถึงบริการที่ระบบนิเวศไม่สามารถสร้างให้มนุษย์ได้เหมือนเดิมในแต่ละปี
งานวิจัยยังพบว่าอัตราความสูญเสียเพิ่มเร็วขึ้นหลังประมาณปี 2060 แสดงให้เห็นว่าผลกระทบอาจดูค่อยเป็นค่อยไปในระยะแรก แต่สะสมและเร่งตัวขึ้นในช่วงครึ่งหลังของศตวรรษ นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการรอจนเห็นความเสียหายชัดเจนแล้วจึงเริ่มปรับตัว อาจสายเกินไป เพราะการฟื้นฟูป่าชายเลน การเปิดพื้นที่ให้ wetland เคลื่อนตัว หรือการเปลี่ยนผังการใช้ที่ดิน ล้วนต้องใช้เวลา
Wetland สูญเสียมากที่สุดเมื่อเทียบกับสิ่งที่มีอยู่
เมื่อพิจารณาเป็นสัดส่วนของมูลค่าระบบนิเวศแต่ละประเภท พื้นที่ชุ่มน้ำหรือ wetland เป็นกลุ่มที่สูญเสียมากที่สุด ภายในปี 2100 งานวิจัยประเมินความสูญเสียสัมพัทธ์ของ wetland ประมาณ 1.21% ภายใต้ SSP1-1.9 และเพิ่มเป็นประมาณ 2.20% ภายใต้ SSP5-8.5
ตัวเลขไม่กี่เปอร์เซ็นต์อาจดูไม่มาก แต่เป็นค่าเฉลี่ยระดับโลกซึ่งรวมพื้นที่ภายในทวีปจำนวนมหาศาลไว้ด้วย สำหรับพื้นที่ชายฝั่งลุ่มต่ำ เกาะขนาดเล็ก และพื้นที่ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ ความสูญเสียอาจกระจุกตัวสูงกว่าค่าเฉลี่ยมาก ที่สำคัญ wetland เป็นระบบนิเวศที่ทำงานหลายอย่างพร้อมกัน ทั้งลดคลื่น กักตะกอน กักเก็บคาร์บอน เป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำ และรองรับการท่องเที่ยว การสูญเสียพื้นที่หนึ่งหน่วยจึงอาจหมายถึงการสูญเสียบริการหลายประเภทในเวลาเดียวกัน

ที่มา: Hu et al. (2026)
ประเทศที่ปล่อยคาร์บอนน้อย อาจสูญเสียมากกว่า
ข้อค้นพบที่คมที่สุดของงานนี้อาจไม่ใช่ตัวเลขความสูญเสียรวม แต่เป็นความไม่สมดุลระหว่าง “ความรับผิดชอบ” กับ “ภาระที่ต้องรับ”
เมื่อเชื่อมความสูญเสีย ESV ต่อประชากรเข้ากับการปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์สะสมต่อประชากรตั้งแต่ปี 1850 นักวิจัยพบว่า ประเทศที่มีความรับผิดชอบทางประวัติศาสตร์ต่ำจำนวนมากกลับเผชิญความสูญเสียสูง โดยเฉพาะรัฐเกาะขนาดเล็ก ประเทศลุ่มต่ำ และประเทศที่ตั้งอยู่บริเวณดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ
ภายใต้เส้นทางกลาง SSP2-4.5 ประเทศที่มีความสูญเสียรวมสูงในปี 2100 ได้แก่ จีน เมียนมา บราซิล รัสเซีย และเวียดนาม โดย 20 ประเทศแรกคิดเป็นประมาณ 83.3% ของความสูญเสียรวมทั่วโลก
ภาพที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่เพียง “ประเทศใหญ่เสียมาก ประเทศเล็กเสียน้อย” เพราะเมื่อคิดเป็นสัดส่วนต่อทรัพยากรที่ประเทศมีอยู่ ประเทศขนาดเล็กบางแห่งอาจสูญเสียหนักกว่ามาก และมีทรัพยากรสำหรับการปรับตัวน้อยกว่า
ระดับน้ำทะเลสูงขึ้นจึงไม่ใช่แค่ปัญหาทางกายภาพ แต่เป็นคำถามเรื่อง climate justice ด้วยว่า ใครเป็นผู้ก่อปัญหา ใครได้รับผลกระทบ และใครมีความสามารถจ่ายค่าปรับตัว
แล้วประเทศไทยควรอ่านงานนี้อย่างไร
งานวิจัยไม่ได้จัดประเทศไทยอยู่ในกลุ่มห้าประเทศที่มีความสูญเสียรวมสูงสุด แต่ไม่ได้หมายความว่าความเสี่ยงของไทยต่ำ ประเทศไทยมีทั้งพื้นที่ลุ่มต่ำ ชุมชนชายฝั่ง พื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ พื้นที่เกษตร เมืองชายทะเล ป่าชายเลน หญ้าทะเล และชายหาดท่องเที่ยวอยู่ใกล้กัน ความเสียหายที่เกิดกับพื้นที่หนึ่งจึงสามารถส่งผลต่อหลายระบบพร้อมกัน
โดยเฉพาะบริเวณอ่าวไทยตอนบน ระดับน้ำทะเลที่เพิ่มขึ้นต้องพิจารณาร่วมกับการทรุดตัวของแผ่นดิน การขาดแคลนตะกอน คันกั้นน้ำ ถนน บ่อเพาะเลี้ยง และการขยายตัวของเมือง ป่าชายเลนอาจไม่ได้หายไปเพราะถูกน้ำท่วมจากด้านหน้าเพียงอย่างเดียว แต่อาจถูกบีบจนไม่มีพื้นที่เคลื่อนตัวไปด้านหลัง ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า coastal squeeze (Link & Link)

การต่อยอดงานในประเทศไทยควรมีอย่างน้อย 5 ส่วน
1.แยกประเภทระบบนิเวศชายฝั่งให้ละเอียดกว่าฐานข้อมูลระดับโลก เช่น ป่าชายเลน หญ้าทะเล หาดทราย หาดโคลน พื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ และพื้นที่ชุ่มน้ำหลังแนวชายฝั่ง
2.ใช้มูลค่าบริการระบบนิเวศที่สำรวจจากพื้นที่ไทย ไม่ใช้ค่าเฉลี่ยระดับโลกแทนทั้งหมด
3.ใช้ relative sea-level rise ที่รวมการทรุดตัวของแผ่นดิน ไม่ใช้เฉพาะการเพิ่มขึ้นของระดับน้ำทะเล
4.เชื่อมแผนที่น้ำท่วมกับคลื่น การกัดเซาะ การเปลี่ยนแปลงตะกอน และความสามารถของระบบนิเวศในการปรับตัว
5.วิเคราะห์ว่าใครเป็นผู้สูญเสียบริการเหล่านั้น เช่น ชาวประมง ผู้ประกอบการท่องเที่ยว ครัวเรือนรายได้น้อย หรือชุมชนที่ไม่มีทรัพยากรย้ายถิ่น
ประเทศไทยจึงไม่ควรมีเพียงแผนที่ว่า “น้ำจะท่วมตรงไหน” แต่ควรมีแผนที่อีกชั้นหนึ่งว่า หากพื้นที่นี้เปลี่ยนไป เราจะสูญเสีย บริการอะไร ใครเป็นผู้ได้รับผลกระทบ และมีทางเลือกใดรักษาบริการเหล่านั้นไว้ได้บ้าง

ก่อนสร้างแนวป้องกัน เรารู้หรือยังว่ากำลังปกป้องอะไร
เมื่อพื้นที่ชายฝั่งถูกประเมินเฉพาะจากราคาที่ดินหรือมูลค่าสิ่งปลูกสร้าง พื้นที่ธรรมชาติมักดูเหมือนมีมูลค่าต่ำกว่าเสมอ ทั้งที่พื้นที่เหล่านี้อาจกำลังลดคลื่น ดักตะกอน เก็บคาร์บอน และเลี้ยงประชากรสัตว์น้ำให้แก่พื้นที่อื่นโดยไม่มีค่าใช้จ่าย
คำถามเชิงนโยบายจึงไม่ควรหยุดอยู่ที่ว่า “จะสร้างโครงสร้างอะไรเพื่อหยุดน้ำ?” แต่ควรถามต่อว่า “เราต้องการรักษาบริการใดของชายฝั่ง ใครพึ่งพาบริการนั้น และมาตรการที่เลือกจะรักษาหรือทำลายบริการอื่นหรือไม่?”
เพราะกำแพงอาจปกป้องทรัพย์สินด้านหลังได้ แต่หากทำให้ wetland ไม่มีพื้นที่เคลื่อนตัว หรือทำให้ชายหาดด้านหน้าค่อยๆ แคบลง สังคมอาจกำลังรักษามูลค่าประเภทหนึ่งด้วยการแลกกับการสูญเสียอีกหลายประเภท
ระดับน้ำทะเลสูงขึ้นไม่ได้กัดเซาะทุกประเทศ ทุกระบบนิเวศ และทุกกลุ่มคนในอัตราเดียวกัน ดังนั้น การปรับตัวที่เป็นธรรมจึงไม่ใช่เพียงการสร้างแนวป้องกันให้สูงขึ้น แต่ต้องมองเห็น “ทุนธรรมชาติ” ที่กำลังสูญเสีย เห็นผู้คนที่พึ่งพาทุนนั้น และเปิดพื้นที่ให้ระบบนิเวศชายฝั่งสามารถปรับตัวได้ด้วย
ชายฝั่งไม่ได้มีค่าเพราะเราสามารถตีราคาให้มันได้ แต่การตีราคาอาจช่วยให้สังคมเลิกปฏิบัติต่อชายฝั่งราวกับว่ามันไม่มีค่าเลย