บทเรียนจากตูวาลู ประเทศหมู่เกาะเล็กๆ กลางมหาสมุทรแปซิฟิก ที่กำลังเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ และคำถามสำคัญที่ประเทศไทยไม่ควรมองข้าม
Beach Lover ชวนคิดและชวนตั้งคำถามเกี่ยวกับสารคดีสั้นเรื่อง “Inside the World’s Worst Coastal Flooding Crisis” (Link) ถ่ายทอดวิกฤตความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ และภัยพิบัติทางทะเล โดยพาไปดูสถานการณ์จริง ณ ประเทศ ตูวาลู (Tuvalu) ซึ่งเป็นหนึ่งในประเทศหมู่เกาะกลางมหาสมุทรแปซิฟิกที่มีระดับความสูงจากน้ำทะเลน้อยที่สุดในโลก

ลองจินตนาการว่าเราตื่นขึ้นมาในบ้านหลังเดิม บ้านที่เคยอยู่อาศัยมาตั้งแต่เด็ก ทุกอย่างยังดูเหมือนเดิม ถนนยังอยู่ โรงเรียนยังอยู่ เพื่อนบ้านยังอยู่ แต่มีสิ่งหนึ่งที่ค่อยๆ เปลี่ยนไป นั่นคือทะเลกำลังเข้ามาใกล้เรามากขึ้น วันที่น้ำทะเลขึ้นสูง น้ำอาจเอ่อล้นเข้ามาบนถนน บางครั้งเข้าถึงบ้านเรือน พื้นที่ที่เคยปลูกพืชเริ่มมีปัญหาดินเค็ม น้ำจืดที่เคยใช้ได้เริ่มมีข้อจำกัดมากขึ้น สิ่งเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียว และไม่ได้จำเป็นต้องเกิดจากพายุครั้งใหญ่ แต่เป็นความเปลี่ยนแปลงที่ค่อย ๆ สะสม จนผู้คนเริ่มตั้งคำถามว่า พวกเขาจะยังสามารถใช้ชีวิตอยู่บนแผ่นดินเดิมได้อีกนานแค่ไหน

ตูวาลู: ประเทศที่ทะเลอยู่ใกล้ชีวิตมากกว่าที่เราคิด
ตูวาลูเป็นประเทศหมู่เกาะปะการังขนาดเล็ก ตั้งอยู่กลางมหาสมุทรแปซิฟิก พื้นที่ส่วนใหญ่อยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลเพียงไม่กี่เมตร บางบริเวณมีลักษณะเป็นแถบแผ่นดินแคบๆ มีทะเลอยู่ทั้งสองด้าน สำหรับคนที่อาศัยอยู่ที่นี่ ทะเลไม่ใช่เพียงสถานที่พักผ่อน แต่เป็นแหล่งอาหาร เส้นทางคมนาคม พื้นที่ประกอบอาชีพ และส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมที่ผูกพันกับผู้คนมาหลายชั่วอายุคน แต่ทะเลเดียวกันนี้กำลังกลายเป็นความเสี่ยงต่อการดำรงชีวิต

ภายใต้ภาวะโลกร้อน ระดับน้ำทะเลเฉลี่ยมีแนวโน้มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ส่วนหนึ่งเกิดจากน้ำทะเลขยายตัวเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น อีกส่วนเกิดจากการละลายของธารน้ำแข็งและแผ่นน้ำแข็งที่อยู่บนบก สำหรับประเทศที่มีพื้นที่ส่วนใหญ่สูงกว่าระดับน้ำทะเลเพียงเล็กน้อย การเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำทะเลเพียงไม่กี่สิบเซนติเมตรจึงไม่ใช่เรื่องเล็ก เพราะระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้นไม่ได้หมายความเพียงแต่ว่าน้ำจะท่วมพื้นที่มากขึ้น แต่ยังทำให้เหตุการณ์น้ำขึ้นสูงหรือคลื่นพายุที่เคยเกิดขึ้นในอดีตสามารถสร้างความเสียหายได้มากกว่าเดิม
น้ำขึ้นสูงไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่ทำไมวันนี้จึงน่ากังวลกว่าเดิม
ในสารคดีมีการกล่าวถึงปรากฏการณ์ King Tide หรือช่วงที่ระดับน้ำทะเลขึ้นสูงมากเป็นพิเศษ จนบางครั้งน้ำทะเลเอ่อล้นเข้าท่วมพื้นที่บนเกาะ สิ่งสำคัญที่ควรเข้าใจคือ King Tide ไม่ได้เกิดจากภาวะโลกร้อนโดยตรง น้ำขึ้นน้ำลงเป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับแรงดึงดูดของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ ส่วนระดับน้ำขึ้นสูงมากเป็นพิเศษสามารถเกิดขึ้นได้จากตำแหน่งสัมพันธ์ของโลก ดวงจันทร์ และดวงอาทิตย์ (Link)
แล้ว Climate Change เกี่ยวข้องอย่างไรกับประเด็นนี้?
คำตอบอยู่ที่ระดับน้ำทะเลเฉลี่ยซึ่งกำลังสูงขึ้น ลองนึกภาพว่าในอดีต เมื่อเกิดน้ำขึ้นสูงที่สุด น้ำอาจขึ้นมาถึงขอบถนนพอดี แต่หากในอนาคตระดับน้ำทะเลเฉลี่ยเพิ่มขึ้นอีก 20 หรือ 30 เซนติเมตร เหตุการณ์น้ำขึ้นแบบเดียวกันก็อาจทำให้น้ำล้นถนนและเข้าถึงบ้านเรือนได้

พิสัยของน้ำขึ้นน้ำลงอาจไม่ได้เปลี่ยนไปมากนัก แต่ระดับน้ำที่มันเริ่มต้นนั้นสูงกว่าเดิม นี่คือเหตุผลว่าทำไมระดับน้ำทะเลที่เพิ่มขึ้นอย่างช้าๆ จึงสามารถทำให้ความถี่ของเหตุการณ์น้ำท่วมชายฝั่งเพิ่มขึ้นได้ และหากวันใดเกิดพายุ คลื่นสูง และน้ำขึ้นสูงในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน ความเสียหายก็อาจรุนแรงยิ่งขึ้น ปรากฏการณ์เหล่านี้ไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียวกันทั้งหมด แต่สามารถส่งผลร่วมกันได้ (Link)
ภัยที่น่ากลัวอาจไม่ใช่วันที่เกาะจมน้ำ
เมื่อพูดถึงตูวาลู หลายคนอาจจินตนาการถึงวันที่เกาะทั้งเกาะจมหายไปใต้มหาสมุทร แต่ในความเป็นจริง ปัญหาอาจเกิดขึ้นก่อนถึงวันนั้นมาก ลองนึกถึงชุมชนแห่งหนึ่งที่ยังมีบ้านเรือนและแผ่นดินอยู่ครบ แต่บ่อน้ำจืดเริ่มมีน้ำเค็มปนเปื้อน พื้นที่เกษตรกรรมบางส่วนเพาะปลูกได้ยากขึ้น ถนนถูกน้ำท่วมบ่อยขึ้น และการซ่อมแซมบ้านเรือนกลายเป็นค่าใช้จ่ายที่ต้องแบกรับซ้ำแล้วซ้ำเล่า
ในสถานการณ์เช่นนี้ แผ่นดินอาจไม่ได้จมหายไปไหน แต่ความสามารถในการดำรงชีวิตบนแผ่นดินนั้นกำลังลดลง นักวิชาการเรียกประเด็นนี้ว่า Habitability หรือความเหมาะสมและความสามารถของพื้นที่ในการรองรับการอยู่อาศัยของมนุษย์ สำหรับประเทศหมู่เกาะขนาดเล็ก การสูญเสียแหล่งน้ำจืด การเสื่อมโทรมของพื้นที่เกษตรกรรม และความเสียหายต่อโครงสร้างพื้นฐาน อาจเป็นปัญหาสำคัญไม่แพ้การสูญเสียพื้นที่ดินจากการกัดเซาะ บางครั้งสิ่งที่สูญเสียไปก่อนแผ่นดิน อาจเป็นความสามารถของผู้คนที่จะดำรงชีวิตอยู่บนแผ่นดินนั้นต่างหาก
อย่างไรก็ตาม เรื่องราวของตูวาลูมีความซับซ้อนกว่าภาพจำที่ว่าเกาะทุกแห่งกำลังถูกน้ำทะเลกลืนหายไป เพราะเกาะปะการังเป็นระบบธรรมชาติที่สามารถเปลี่ยนรูปร่างและสะสมตะกอนได้ด้วย งานวิจัยบางชิ้นพบว่าพื้นที่รวมของเกาะในตูวาลูเพิ่มขึ้นในช่วงหลายสิบปีที่ผ่านมา แม้ระดับน้ำทะเลจะสูงขึ้นก็ตาม (Link) ข้อเท็จจริงนี้ไม่ได้แปลว่าตูวาลูไม่มีความเสี่ยง แต่ทำให้เราเข้าใจว่าการเพิ่มขึ้นหรือลดลงของพื้นที่เกาะเพียงอย่างเดียว ไม่สามารถบอกได้ว่าผู้คนจะสามารถดำรงชีวิตอยู่ที่นั่นได้ดีเพียงใดในอนาคต

แล้วประเทศไทยเกี่ยวข้องอะไรกับเรื่องนี้
เมื่อดูสารคดีเกี่ยวกับตูวาลู เราอาจรู้สึกว่าเป็นเรื่องไกลตัว ประเทศไทยไม่ได้เป็นเกาะปะการังขนาดเล็ก และพื้นที่ชายฝั่งของเราก็มีลักษณะแตกต่างจากตูวาลูอย่างมาก แต่สิ่งที่คล้ายกันคือ เราต่างต้องเผชิญกับความเสี่ยงจากระดับน้ำทะเลที่เพิ่มสูงขึ้น เพียงแต่ผลกระทบจะแตกต่างกันไปตามสภาพพื้นที่
ลองมองกลับมาที่ชายฝั่งอ่าวไทยตอนบน โดยเฉพาะกรุงเทพมหานคร สมุทรปราการ และสมุทรสาคร บริเวณนี้เป็นพื้นที่ลุ่มต่ำที่ต้องเผชิญกับปัญหาระดับน้ำทะเลสูงขึ้นควบคู่กับการทรุดตัวของแผ่นดิน สิ่งที่สำคัญต่อความเสี่ยงน้ำท่วมจึงไม่ใช่เพียงน้ำทะเลสูงขึ้นเท่าไร แต่ต้องพิจารณาด้วยว่าพื้นดินที่เราอยู่นั้นกำลังทรุดตัวลงเท่าไร เมื่อระดับน้ำทะเลเพิ่มขึ้นและพื้นดินลดต่ำลงพร้อมกัน ความเสี่ยงน้ำท่วมย่อมเพิ่มขึ้นได้เร็วกว่าการพิจารณาระดับน้ำทะเลเพียงอย่างเดียว

ส่วนพื้นที่ชายหาดท่องเที่ยว เช่น หัวหิน พัทยา หรือชายหาดหลายแห่งในภาคใต้ ก็อาจได้รับผลกระทบในอีกรูปแบบหนึ่ง กล่าวคือ เมื่อระดับน้ำทะเลสูงขึ้น ชายหาดอาจมีพื้นที่หาดแห้งลดลงในบางช่วงเวลา และมีการปรับเปลี่ยนรูปร่างตามกระบวนการคลื่นและการเคลื่อนย้ายตะกอน (Link)
หากด้านหลังชายหาดเป็นกำแพงกันคลื่น ถนน หรืออาคารที่ไม่สามารถถอยร่นได้ พื้นที่สำหรับการปรับตัวตามธรรมชาติของชายหาดก็จะยิ่งถูกจำกัด เราอาจสามารถรักษาถนนหรืออาคารไว้ได้ แต่กลับสูญเสียชายหาดที่เคยเป็นพื้นที่สาธารณะของทุกคน

ส่วนชุมชนประมงและพื้นที่เกษตรกรรมตามปากแม่น้ำก็อาจเผชิญกับปัญหาน้ำเค็มรุกล้ำมากขึ้น โดยมีทั้งระดับน้ำทะเล ปริมาณน้ำจืดที่ไหลลงสู่แม่น้ำ และการบริหารจัดการน้ำเป็นปัจจัยร่วมกัน กล่าวได้ว่า Climate Change ไม่ได้ทำให้ทุกพื้นที่ได้รับผลกระทบแบบเดียวกัน แต่สามารถเพิ่มความเสี่ยงให้กับปัญหาที่แต่ละพื้นที่มีอยู่เดิม
การป้องกันชายฝั่ง ไม่ได้หมายความว่าต้องสร้างกำแพงทุกแห่ง
เมื่อเกิดภัยพิบัติชายฝั่ง สิ่งที่เรามักนึกถึงเป็นอันดับแรกคือการสร้างโครงสร้างป้องกัน เช่น กำแพงกันคลื่น เขื่อน หรือคันกั้นน้ำ โครงสร้างเหล่านี้มีความจำเป็นในบางพื้นที่ โดยเฉพาะบริเวณที่มีประชากรหนาแน่นหรือมีโครงสร้างพื้นฐานสำคัญ แต่การรับมือ Climate Change ไม่ควรถูกจำกัดอยู่เพียงการสร้างสิ่งก่อสร้างให้สูงและแข็งแรงขึ้น เพราะชายฝั่งแต่ละแห่งมีธรรมชาติที่แตกต่างกัน

พื้นที่ชายฝั่งโคลนอาจเหมาะกับการฟื้นฟูป่าชายเลนภายใต้เงื่อนไขที่เหมาะสม ชายหาดทรายบางแห่งอาจเหมาะกับการเติมทรายและการรักษาพื้นที่ให้ชายหาดปรับตัว ขณะที่พื้นที่ลุ่มต่ำบางแห่งอาจต้องให้ความสำคัญกับระบบระบายน้ำ การควบคุมการใช้ที่ดิน หรือการวางแผนถอยร่นจากพื้นที่เสี่ยงในระยะยาว ไม่มีมาตรการใดเหมาะกับชายฝั่งทุกประเภท

ที่สำคัญ การตัดสินใจป้องกันพื้นที่หนึ่งอาจส่งผลต่อพื้นที่อื่นด้วย เช่น การก่อสร้างโครงสร้างทางวิศวกรรมบางประเภทอาจเปลี่ยนแปลงการเคลื่อนย้ายตะกอนและส่งผลต่อชายหาดข้างเคียง การปรับตัวที่ดีจึงต้องมองทั้งระบบชายฝั่ง ไม่ใช่เพียงพื้นที่ที่กำลังประสบปัญหาเฉพาะหน้า
Climate Change ไม่ใช่เพียงเรื่องของการลดโลกร้อน
เมื่อพูดถึงการแก้ปัญหา Climate Change เรามักนึกถึงการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก การใช้พลังงานสะอาด หรือการลดการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิล มาตรการเหล่านี้มีความสำคัญ เพราะช่วยจำกัดความรุนแรงของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในอนาคต แต่ยังมีอีกเรื่องหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน คือการปรับตัวต่อผลกระทบที่เกิดขึ้นแล้วและที่กำลังจะเกิดขึ้น
แม้โลกจะลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้อย่างรวดเร็ว ระดับน้ำทะเลก็ยังมีแนวโน้มสูงขึ้นต่อไปอีกเป็นเวลานาน เพราะมหาสมุทรและแผ่นน้ำแข็งตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิอย่างช้า ๆ เราจึงจำเป็นต้องทำสองเรื่องพร้อมกัน คือ ลดสาเหตุของปัญหา และลดความเสี่ยงจากผลกระทบ

สำหรับประเทศไทย การปรับตัวไม่ใช่เรื่องที่ต้องเริ่มคิดใหม่ทั้งหมด เพราะประเทศมีแผนการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศแห่งชาติ หรือ National Adaptation Plan (NAP) ซึ่งครอบคลุมทั้งการจัดการน้ำ การเกษตรและความมั่นคงทางอาหาร การท่องเที่ยว สาธารณสุข การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ และการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ ดำเนินการโดย กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม (DCCE)

ความท้าทายสำคัญคือ จะทำอย่างไรให้แผนเหล่านี้นำไปสู่การตัดสินใจจริงในระดับจังหวัด ท้องถิ่น และชุมชน เพราะผู้คนที่อาศัยอยู่ริมชายฝั่ง ไม่ได้ต้องการเพียงทราบว่าระดับน้ำทะเลจะสูงขึ้นอีกเท่าไร แต่ต้องการรู้ว่าพวกเขาจะเตรียมตัวอย่างไร ใครจะช่วยเหลือ และมีทางเลือกอะไรบ้างหากพื้นที่ที่เคยอยู่อาศัยเริ่มไม่ปลอดภัยเหมือนเดิม
บทเรียนจากตูวาลู: เราจะเริ่มปรับตัวเมื่อไร
สารคดีเรื่องนี้ทำให้เราเห็นว่า Climate Change ไม่ใช่ปัญหาของอนาคตอันไกล แต่เป็นความเปลี่ยนแปลงที่กำลังเกิดขึ้นกับชีวิตของผู้คนในปัจจุบัน สำหรับตูวาลู ความเสี่ยงอาจอยู่ที่น้ำทะเลท่วมเกาะ แหล่งน้ำจืด และพื้นที่สำหรับการอยู่อาศัย สำหรับประเทศไทย ความเสี่ยงอาจอยู่ที่เมืองชายฝั่งที่ถูกน้ำท่วมบ่อยขึ้น ชายหาดที่ค่อยๆ สูญเสียพื้นที่ พื้นที่เกษตรกรรมที่เผชิญน้ำเค็ม หรือชุมชนที่ต้องใช้ทรัพยากรมากขึ้นเรื่อยๆ เพื่อรักษาวิถีชีวิตเดิม

คำถามจึงไม่ใช่ว่าประเทศไทยจะกลายเป็นตูวาลูหรือไม่ เพราะสภาพทางธรรมชาติของเราต่างกัน แต่คำถามคือ เราจะเรียนรู้อะไรจากสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกับพวกเขา เราจะรอให้ถนนถูกน้ำท่วมบ่อยขึ้นก่อนจึงเริ่มวางแผนหรือไม่ เราจะรอให้ชายหาดหายไปก่อนจึงเริ่มคิดถึงการรักษาพื้นที่ชายฝั่งหรือไม่ และเราจะรอให้ชุมชนไม่มีทางเลือกเหลือแล้ว จึงเริ่มพูดถึงการปรับตัวหรือไม่
ความน่ากลัวของ Climate Change ไม่ได้อยู่ที่ทะเลจะสูงขึ้นอีกกี่เซนติเมตรเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่เราอาจปล่อยให้ความเสี่ยงสะสมมากขึ้นทุกปี โดยไม่ได้เตรียมทางเลือกให้กับผู้คนที่ต้องอยู่กับความเปลี่ยนแปลงนั้น
ตูวาลูอาจอยู่ไกลจากประเทศไทยหลายพันกิโลเมตร แต่บทเรียนจากประเทศเล็กๆ แห่งนี้ใกล้ตัวเรามากกว่าที่คิด เพราะท้ายที่สุดแล้ว การรับมือ Climate Change ไม่ใช่เพียงการรักษาแผ่นดินไม่ให้จมน้ำ แต่คือการรักษาความสามารถของผู้คนที่จะดำรงชีวิตอยู่บนแผ่นดินนั้นได้อย่างปลอดภัย มีคุณภาพชีวิต และมีอนาคตที่ยังสามารถเลือกได้