จากตอนที่แล้ว เราเห็นว่าช่วงน้ำหลาก แม่น้ำสามารถพาตะกอนจำนวนมากลงสู่อ่าวไทยได้ คำถามที่น่าสนใจคือ ในเมื่อมีตะกอนลงทะเลมากมาย ทำไมชายฝั่งอ่าวไทยตอนบน โดยเฉพาะบริเวณสมุทรปราการ สมุทรสาคร และพื้นที่ใกล้เคียง จึงยังประสบปัญหาการกัดเซาะชายฝั่ง?
คำตอบอาจไม่ตรงกับสิ่งที่เราคิด เพราะการมีตะกอนอยู่ในทะเล ไม่ได้หมายความว่าตะกอนเหล่านั้นจะกลับมาสร้างชายฝั่งเสมอไป
ตะกอนมาก ไม่ได้แปลว่าชายฝั่งจะงอกเสมอไป
ชายฝั่งจะงอกหรือถูกกัดเซาะ ขึ้นอยู่กับความสมดุลระหว่างปริมาณตะกอนที่เข้ามาและออกจากพื้นที่ หากมีตะกอนเข้ามาสะสมมากกว่าที่ถูกพัดพาออก ชายฝั่งก็มีโอกาสงอกเพิ่มขึ้น แต่หากตะกอนถูกพัดพาออกมากกว่าที่เข้ามาทดแทน ชายฝั่งก็อาจเกิดการกัดเซาะ
นอกจากนี้ ตะกอนที่ไหลลงทะเลไม่ได้มีคุณสมบัติเหมือนกันทั้งหมด ตะกอนทรายอาจเป็นวัตถุดิบสำคัญในการสร้างชายหาด ส่วนตะกอนดินเหนียวและทรายแป้งมักมีบทบาทกับหาดเลนและพื้นที่ชุ่มน้ำชายฝั่งมากกว่า แม้ตะกอนจะตกสะสมอยู่บริเวณชายฝั่ง แต่หากพื้นที่นั้นทรุดตัวลงอย่างต่อเนื่อง หรือระดับน้ำทะเลสูงขึ้นเร็วกว่าการสะสมตัวของตะกอน พื้นที่ชายฝั่งก็ยังอาจสูญเสียระดับและความมั่นคงได้
ดังนั้น การประเมินการกัดเซาะชายฝั่งจึงไม่สามารถดูเพียงปริมาณตะกอนที่แม่น้ำขนส่งลงทะเลเท่านั้น
งานวิจัยของ Wei และคณะ (2025) ศึกษาสมดุลตะกอนในอ่าวไทยตอนบน พบข้อมูลที่น่าคิดอย่างยิ่ง เมื่อเปรียบเทียบช่วงก่อนและหลังปี ค.ศ. 1975 ปริมาณตะกอนจากแม่น้ำที่เข้าสู่อ่าวไทยตอนบนลดลงจากประมาณ 6.6 ล้านตันต่อปี เหลือ 5.4 ล้านตันต่อปี แต่ในทางกลับกัน ปริมาณตะกอนที่สะสมอยู่ในอ่าวไทยตอนบนกลับเพิ่มขึ้นจากประมาณ 20.8 ล้านตันต่อปี เป็น 29.5 ล้านตันต่อปี ฟังดูอาจขัดแย้งกัน แม่น้ำส่งตะกอนลงทะเลน้อยลง แต่ทำไมตะกอนในอ่าวกลับสะสมมากขึ้น?
ผู้วิจัยเสนอว่า แหล่งตะกอนสำคัญอีกแหล่งหนึ่งคือ ตะกอนที่เกิดจากการกัดเซาะชายฝั่งเอง โดยเฉพาะการกัดเซาะพื้นที่ดินเลนและชั้นตะกอนที่เกี่ยวข้องกับป่าชายเลนเดิม นั่นหมายความว่า ตะกอนบางส่วนที่พบสะสมอยู่ในอ่าวไทย ไม่ได้เป็นตะกอนใหม่ที่แม่น้ำพามาจากแผ่นดิน แต่เป็นตะกอนจากชายฝั่งที่ถูกคลื่นและกระแสน้ำกัดเซาะลงไปในทะเล พูดให้ง่ายที่สุดคือ
บางครั้งการที่ทะเลมีตะกอนมากขึ้น อาจเกิดขึ้นพร้อมกับการที่แผ่นดินชายฝั่งกำลังหายไป
ชายฝั่งไม่ได้ต้องการตะกอนจำนวนมากแต่เพียงอย่างเดียว แต่ตะกอนนั้นต้องอยู่ถูกที่ด้วย
หากตะกอนจากแม่น้ำไหลออกไปสะสมกลางอ่าว ก็ไม่ได้หมายความว่าจะช่วยชดเชยตะกอนที่ถูกกัดเซาะบริเวณชายฝั่งได้ ในทางกลับกัน ตะกอนที่สามารถตกสะสมบนหาดเลนหรือพื้นที่ป่าชายเลนอย่างต่อเนื่อง อาจช่วยเพิ่มระดับพื้นดินและรักษาสภาพชายฝั่งได้
สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่แค่มีตะกอนเท่าไร แต่ต้องรู้ว่าตะกอนมาจากไหน ไปตกอยู่ตรงไหน และคงอยู่ได้นานเพียงใด เรื่องนี้ยังเชื่อมโยงกับกิจกรรมของมนุษย์ ไม่ว่าจะเป็นการสร้างเขื่อนกักเก็บน้ำ การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน การก่อสร้างริมชายฝั่ง หรือการสูญเสียพื้นที่ป่าชายเลน ซึ่งล้วนสามารถเปลี่ยนแปลงสมดุลตะกอนตามธรรมชาติได้
ภาพน้ำขุ่นที่ไหลลงอ่าวไทยจึงไม่ได้บอกเราว่าชายฝั่งกำลังได้รับตะกอนเพิ่มขึ้นเสมอไป บางครั้งอาจสะท้อนถึงกระบวนการเคลื่อนย้ายตะกอนที่ซับซ้อนกว่านั้นมาก
เราอาจไม่ควรถามเพียงว่า มีตะกอนลงทะเลมากแค่ไหน แต่ควรถามด้วยว่า ตะกอนที่เห็นนั้นมาจากไหน และชายฝั่งได้รับประโยชน์จากมันจริงหรือไม่
แล้วต่างประเทศมีบทเรียนเรื่องนี้อย่างไร ? หากเราจัดการทางไหลของน้ำให้เหมาะสม จะช่วยให้ตะกอนกลับมาสร้างพื้นที่ชายฝั่งได้หรือไม่ ?
…..ติดตามได้ในตอนต่อไป…..
